वसुंधरा

सागराच्या उदरात... भाग १३

मागील लेखात आपण नद्यांची व हिमनद्यांची माहिती घेतली. या लेखात आपण सागर व महासागरांची माहिती घेणार आहोत. आजच्या लेखाचे नाव ‘सागराच्या उदरात’ या मराठी पुस्तकावरून ठेवण्यात आले आहे. ..

नद्या व हिमनद्या : भाग १३

मागील लेखात आपण गाळाच्या व रूपांतरित खडकांबद्दल माहिती घेतली. या लेखात आपण नद्या व हिमनद्यांविषयी माहिती घेऊ. नदीचे मानवी जीवनातील महत्त्व सर्वांना परिचयाचे आहेच. जगातील अनेक पुरातन संस्कृती नदीकिनारीच उदयास आल्या. इथपासून नद्यांना येणार्‍या पुरांमुळे झालेल्या हाहाकारापर्यंतची माहिती ढोबळमानाने सगळ्यांनाच असते. आता आपण नदीचे भूशास्त्रीय कार्य बघू...

वृक्षपूजा भाग ६- आंबा, आवळा, कदंब, पळस आणि रुद्राक्ष

आंबा, कदंब, पळस आणि रुद्राक्ष हे वृक्ष भारतात वेदकाळापासून पूज्य ठरत आलेले आहेत. जाणून घेऊया त्यांच्या पूजनीयतेबद्दल.....

गाळाचे व रूपांतरित खडक...

मागील लेखात आपण अग्निजन्य खडकांची माहिती घेतली. या लेखात आपण गाळाच्या व रूपांतरित खडकांबद्दल जाणून घेऊया...

वृक्षपूजा : बिल्ववृक्ष, अशोक आणि शमी

बिल्ववृक्ष म्हणजे बेलाचं झाड. ‘बिल्व’ हे त्याचं संस्कृत नाव. यालाच हिंदीत ‘बिली’, गुजरातीत ‘बीली’, कानडीत ‘बेला’ तसंच संस्कृतमध्ये ‘त्रिपत्रक’ आणि ‘शिवद्रुम’ म्हणतात. ..

खडकांचा अभ्यास... भाग ११

मागील लेखात आपण खनिजशास्त्राची व विविध खनिजांची माहिती घेतली. तसेच त्यांच्या विविध उपयोगांचीही माहिती घेतली. या लेखात आपण याच विषयाशी संबंधित पण, थोड्याशा वेगळ्या शाखेत हात घालू. ती शाखा म्हणजे खडकशास्त्र (Petrology)...

वृक्षपूजा- तुलसीपूजन

अनंत औषधी उपयोग असलेली, वातावरण शुद्ध ठेवणारी ‘तुळस’ आज जवळजवळ प्रत्येक भारतीय माणसाच्या घरी दिसते, ती तिच्या धार्मिक पावित्र्यामुळेच...

खनिजशास्त्र... भाग १०

मागील लेखात आपण भूस्खलनांची माहिती घेतली. या लेखात आपण एका पूर्णपणे भिन्न अशा शाखेत हात घालू. ही शाखा म्हणजे ‘खनिजशास्त्र’ (Mineralogy)...

वृक्षपूजा- वटवृक्ष

ऋग्वेदात याच्या नावाचा जरी उल्लेख नसला तरी त्याचं वर्णन आढळतं. प्राचीन काळापासून आर्यांना हा वृक्ष परिचित असल्याचं प्राचीन वाङ्मयावरून कळतं. रामायण, महाभारत, चरकसंहिता, बृहत्संहिता, कौटिल्यीय अर्थशास्त्र, रघुवंश इत्यादी अनेक संस्कृत ग्रंथांतून याचा उल्लेख आलेला आहे...

भूस्खलनांबद्दल थोडेसे

भूस्खलन ही क्रिया भूकंप व ज्वालामुखी यांच्यासारखीच विनाशकारी आहे. मात्र, याचे अनुमान काढणे बाकीच्यांपेक्षा तुलनेने सोप्पे आहे. कारण, भूस्खलन हे उघड्या डोळ्यांनी आपण पाहू शकतो. तसेच काही वेळा भूस्खलनाचा वेग बराच कमी असतो व त्यामुळेही स्वतःचा जीवही वाचवणे यात शक्य असते...

भारतातील व जगातील ज्वालामुखीयता

ज्वालामुखींच्या रचनेचा अभ्यास केल्यानंतर आपण आता भारतातील ‘ज्वालामुखीयता’ (Volcanism in India) तसेच भूतकाळात जगात झालेल्या काही महत्त्वाच्या ज्वालामुखींचे उद्रेक पाहू...

ज्वालामुखींची रचना व इतर माहिती...

मागील लेखात आपण ज्वालामुखी म्हणजे काय व त्यांचे प्रकार यांची माहिती घेतली. या लेखात आपण ज्वालामुखींची अंतर्गत रचना, उद्रेकाची कारणे व परिणाम यांची माहिती घेऊ. ..

खाडीकिनाऱ्यावरून...

कोकणातील रत्नागिरी-सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सीमेवर असणारी अणसुरे खाडी ही सागरी संरक्षित क्षेत्रासाठी निवडलेल्या कोकणातील तीन ठिकाणांपैकी एक आहे. या खाडीकिनाऱ्यावरून एक फेरफटका मारला की इथलं लोभसवाणं निसर्गसौंदर्य आणि विपुल जैव विविधता पाहायला मिळते...

ज्वालामुखींच्या जगात... भाग ६

‘भूकंप’ हे प्रकरण संपवून आपण आता दुसर्‍या एका अतिशय संहारक, पण अत्यंत नयनरम्य अशा गोष्टीकडे येऊ. आपण जाणून घेणार आहोत ते अर्थात ज्वालामुखी (Volcano) बद्दल...

‘सडा’: एक परिसंस्था

मानवी अतिक्रमणं थोपवून ‘ही’ मौल्यवान परिसंस्था टिकवणं, काळाची गरज आहे...

स्थानिक बीजसंवर्धन: एक लोकचळवळ

महाराष्ट्र हा कृषिजैवविविधतेने समृद्ध असून, विविध पिके आणि त्यामधील वाणांची विविधता ही फारच वैशिष्ट्यपूर्ण आहे...

धामण

धामण हा साप शेतातील उंदीर फस्त करून, तो पिकांचे नुकसान टाळतो व अशा रीतीने तो शेतकर्‍याचा मित्र ठरतो. ..

उंडल

नारळासारखंच हे एक बहुउपयोगी झाड. हा एक सदाहरित वृक्ष आहे. फणसाच्या पानाच्या आकाराची याची पानं गर्द हिरवी असतात. ..

कल्पवृक्ष

नारळाच्या झाडाचे उपयोग आर्थिक उत्पन्नाच्या परिभाषेत कदाचित नाही मोजता येणार, पण हा वृक्ष ग्रामीण लोकजीवनात आपलं स्थान टिकवून आहे. माणसासहित निसर्गातल्या अनेक जीवांना जीवन देणारा माड हा खऱ्या अर्थाने ‘कल्पवृक्ष’ आहे...

वाळवंटातली सौरक्रांती

मोरोक्कोच्या वाळवंटात जगातला सर्वात मोठा सौर-औष्णिक (Solar Thermal) वीज प्रकल्प साकारला जात आहे. मोठे ऊर्जाप्रकल्प आणताना त्यात पर्यावरणर्‍हास, विस्थापन असे प्रश्न निर्माण होतात. विकेंद्रित सौर-औष्णिक विद्युत प्रकल्प त्याला शाश्वत पर्याय ठरू शकतात का याचा विचार भारताच्या ऊर्जाधोरणात जरूर व्हायला हवा...

निसर्ग हाच गुरु!

वैज्ञानिक संशोधनातल्या प्रगतीची धुंदी पाश्चिमात्यांना चढली तर नवल. कारण, त्यांनी दीर्घोद्योगाने वैज्ञानिक संशोधन स्वतः केलं होतं. पण, इंग्रजी वाघिणीचे दूध प्यालेल्या आमच्याकडच्या कथित विचारवंतांना ती धुंदी जास्त चढली...

अंजनेरीची पर्यावरणपूरक जत्रा

अलीकडे आपल्याकडचे सार्वजनिक उत्सव हे प्रदूषणाची केंद्रं झालेले दिसतात. मात्र नाशिकजवळच्या अंजनेरी पर्वतावर यंदा झालेल्या जत्रेत प्रदूषण आणि निसर्गाची हानी टाळण्यासाठी खूप चांगले प्रयत्न झाले. या प्रयत्नांमध्ये सक्रिय सहभागी असलेल्या पर्यावरणाभ्यासक जुई पेठे-टिल्लू यांचा हा अनुभव.........

वनशेती करणारे पक्षी

फळं खाणार्‍या सगळ्याच पक्ष्यांच्या विष्ठेद्वारे बिया विस्तृत परिसरात टाकल्या जातात, ज्याद्वारे नवीन वृक्षसंपदा वाढते. यामध्ये हॉर्नबिलचं योगदान सर्वांत जास्त असल्यामुळे त्याला ‘वनशेती करणारा पक्षी’ असं नाव दिलं गेलं आहे. ..

बहावा

बहाव्याचं झाड साधारणपणे आठ ते दहा मीटर उंचीपर्यंत वाढतं. वसंत ऋतूत बहाव्याच्या लोंबणार्‍या पिवळ्याधमक झुबकेदार फुलांचं सौंदर्य वेड लावणारं असतं. ..

वसुंधरेचे हितचिंतक

अल्बर्ट आईनस्टाईन असोत वा स्टीफन हॉकिंग, वास्तविक हे ‘पर्यावरणवादी’ नव्हेत. ते होते खगोलशास्त्रज्ञ. पृथ्वीच्याही पलीकडे जाऊन अब्जावधी किलोमीटर लांबच्या अवकाशाचा अभ्यास करणारे. पण या दोन्ही शास्त्रज्ञांचं वैशिष्ट्य असं की, काही प्रकाशवर्षं दूरच्या विश्वाचा विचार करताना पृथ्वीशी त्यांनी नाळ तोडली नाही. त्यांची बुद्धी आणि विचार हे विश्वव्यापी होते; पण पाय मात्र जमिनीवर होते...

कोकणातलं खासगी अभयारण्य

कोकणात रत्नागिरी जिल्ह्यात चिपळूणपासून सुमारे बावीस किलोमीटर अंतरावर असलेल्या शिरवली या गावातल्या नंदू तांबे यांच्या स्वत:च्या मालकीच्या सुमारे ३२ एकरांच्या जंगलाला ‘खासगी अभयारण्य’ हेच नाव समर्पक ठरेल...

कॉकेशस पर्वत

कॉकेशस पर्वत युरोप आणि आशिया खंडाची नैसर्गिक सीमा समजली जाते...