ओळख राज्यघटनेची

ओळख राज्यघटनेची भाग - ४०

पुढे पहा

आजच्या लेखात आणीबाणी बद्दल आपण जाणून घेणार आहोत. तसेच संविधान सुधारणा आणि विशेष तरतूदींची माहिती ही घेणार आहोत. ..

ओळख राज्य घटनेची ३९

पुढे पहा

भारतीय राज्यघटनेत निवडणुकांविषयी काय नियम आहेत.. जाणून घेवूयात...

ओळख राज्यघटनेची भाग - ३८

पुढे पहा

कलम २८० प्रमाणे राष्ट्रपतींच्या आदेशाद्वारे वित्त आयोग निर्माण करतो ज्याचा अध्यक्ष राष्ट्रपती नियुक्त करतात आणि अन्य चार सदस्य व अध्यक्ष अशी त्याची रचना असते. राष्ट्रपतींना वित्तव्यवस्था बळकट व्हावी ह्याकरिता व अन्य निरनिराळ्या बाबींवर शिफारशी करणे हे आयोगाचे कर्तव्य असते...

ओळख राज्यघटनेची भाग - ३७

पुढे पहा

कलम २४९ व २५० प्रमाणे राज्याला त्याच्या अधिकार बाबींवर कायदा करण्यास निर्बंध येणार नाही परंतु जर राज्य आणि संसद ह्यांच्या कायद्यात विसंगती निर्माण झाल्यास संसदेचा कायदा हा अधिभावी ठरेल...

ओळख राज्यघटनेची भाग-३६

पुढे पहा

ग्रामीण क्षेत्रामधून नागरी क्षेत्रामध्ये ज्याचे संक्रमण होत आहे अशा क्षेत्रासाठी एक नगर पंचायत, थोड्या लहान नागरी क्षेत्रासाठी नगर परिषद, अधिक मोठ्या नागरी क्षेत्रासाठी एखादी महानगरपालिका असते. मात्र राज्यपालाने जे क्षेत्र औद्योगिक वसाहत म्हणून घोषित केले असेल अशा नागरी क्षेत्रात नगरपालिका निर्माण करता येत नाही. ..

ओळख राज्यघटनेची भाग- ३५

पुढे पहा

राज्यपाल त्या राज्यातील जिल्हा न्यायाधीशांच्या पदांवर करावयाची नियुक्ती, पदस्थापन व बढती ह्या गोष्टी उच्च न्यायालयाचा विचार घेऊन करते...

ओळख राज्यघटनेची भाग ३४

पुढे पहा

लोकसभा आणि राज्यसभेप्रमाणे घटनेत पुढील कलमांमधून विधानसभा आणि विधानपरिषदांची रचना, त्यांचा कालावधी, सदस्यत्वाकरिता अर्हता, सत्रे, विसर्जन, विधानमंडळाचे अधिकारी सदस्यांच्या अपात्रता आणि मंडळाची वैधानिक कार्यपद्धती अशा तरतुदी आहेत...

ओळख राज्यघटनेची भाग - ३३

पुढे पहा

टनेने राष्ट्रपतीप्रमाणेच राज्यपालालाही राज्याच्या कार्यकारी अधिकाराच्या व्याप्तीत येणाऱ्या संबंधित अपराधाबद्दल दोषी व्यक्तीस क्षमा करण्याचा, शिक्षा तहकूब करण्याचा, शिक्षेस स्थगिती किंवा सूट किंवा शिक्षा निलंबित अथवा सौम्य करण्याचा अधिकार आहे असे म्हटले आहे. ..

ओळख राज्यघटनेची भाग ३२

पुढे पहा

प्रत्येक न्यायाधीशाची नियुक्ती ही राष्ट्रपतीकडून होते आणि त्यासाठी त्याला सर्वोच्च न्यायालय आणि राज्यातील उच्च न्यायालये यातील न्यायाधीशांचा आवश्यकतेप्रमाणे विचार घेता येतो...

ओळख राज्यघटनेची भाग - ३१

पुढे पहा

संसदेच्या कार्यपद्धतीप्रमाणे बिलाचे तीन टप्पे असतात. पहिल्या टप्प्यात त्याचे वाचन केले जाते आणि ओळख करून दिली जाते, दुसऱ्या टप्प्यात त्यावर विचारविमर्श केला जातो जेव्हा काही दुरुस्त्याही सुचवल्या जातात आणि तिसऱ्या टप्प्यात संक्षिप्त चर्चा होऊन बिल पास होते...

ओळख राज्यघटनेची भाग – ३०

पुढे पहा

राष्ट्रापतीचे संसदेतील आणि वैधानिक अधिकार वेळोवेळी येतात ते आज पाहूयात.....

ओळख राज्यघटनेची भाग – २९

पुढे पहा

पुढील लेखांमधून उर्वरित घटनेचा धावता आढावा घेऊयात आणि मग त्यातील काही महत्त्वाच्या आणि जिचे संदर्भ सतत चालू परिस्थितीत समोर येत राहतात अशा तरतुदींविषयी थोडे अधिक विस्तृत बोलूयात...

ओळख राज्यघटनेची भाग - २८

पुढे पहा

मुलभूत हक्कांबरोबरच नागरिक म्हणून आपली व इतर नागरिकांची काय कर्तव्य आहेत हे समजून घेतल्याखेरीज हे सामंजस्य निर्माण होऊ शकत नाही पर्यायाने राष्ट्राचा विकास होऊ शकत नाही...

ओळख राज्यघटनेची भाग - २७

पुढे पहा

भारताने स्वीकारलेल्या घटनेने केवळ लोकशाही टिकावी एवढेच ध्येय समोर ठेवू नये, तर त्याचा उद्देश हा कल्याणकारी राज्य निर्माण व्हावे, हा असायला पाहिजे...

ओळख राज्यघटनेची भाग- २६

पुढे पहा

तर हे प्राधिलेख (writs) म्हणजे काय? प्राधिलेख म्हणजे एखाद्याच्या विरुद्ध ठराविक गोष्ट करण्यासाठी किंवा करणे थांबविण्यासाठी कोर्टाने दिलेला एक विशेष आदेश...

ओळख राज्यघटनेची भाग- २५

पुढे पहा

ज्या सर्वसामान्य नागरिकांचे हक्क बाधित होतात आणि जे आर्थिक किंवा इतर काही कारणांमुळे न्यायालयत जाऊ शकत नाहीत त्यांच्यावतीने सामाजिक कार्यकर्ता किंवा संघटना ह्यांना जनहितार्थ याचिका दाखल करण्यास परवानगी दिली जाते...

ओळख राज्यघटनेची भाग - २४

पुढे पहा

कलम २८ नुसार एखादी शिक्षण संस्था पूर्णतः राज्याच्या पैशातून चालाविली जाणार असेल तर त्या संस्थेत धार्मिक शिक्षण दिले जाणार नाही. कारण राज्य निधर्मी असेल हे आपण मान्य केले आहे...

ओळख राज्यघटनेची भाग- २३

पुढे पहा

मागच्या लेखात म्हटल्याप्रमाणे ह्याचाच थोडक्यात अर्थ असा आहे की उपासनेचा अधिकार प्रत्येकाला आहे मात्र वरील गोष्टी आणि तुमच्या धार्मिक बाबी ह्यांचा संघर्ष होत असेल तर मात्र राज्य त्यात ढवळाढवळ करू शकते...

ओळख राज्यघटनेची भाग- २२

पुढे पहा

घटनेच्या कलम २५ प्रमाणे प्रत्येकाला श्रद्धेचे, आपला धर्म (म्हणजे उपासना पद्धत) मुक्तपणे प्रकट करण्याचे, त्याचे आचरण आणि प्रचार करण्याचे सारखेच स्वातंत्र्य आहे...

ओळख राज्यघटनेची भाग- २१

पुढे पहा

मोठ्या लोकसंख्येच्या आणि गुंतागुंतीचे आयुष्य असणाऱ्या आजच्या देशात गुन्हेगारी आणि शिक्षा ही एक स्वतंत्र मोठी व्यवस्था आहे. आणि त्यासंदर्भात अधिकार हा त्याचाच एक भाग झाला. कलम २२ आणि २३ अशाच काही हक्कांसंदर्भात तरतूद करते...

ओळख राज्यघटनेची भाग - २०

पुढे पहा

गुप्ततेचा म्हणजे राईट टू प्रायव्हसी हा अधिकार कलम २१ अंतर्गत मुलभूत हक्क म्हणून मनाला गेला आहे. अर्थातच त्याला काही मर्यादा आहेत...

ओळख राज्यघटनेची भाग १९

पुढे पहा

जगण्याच्या अधिकार म्हणजे केवळ शरीराने अस्तित्वात असण्याचा अधिकार नाही तर प्रतिष्ठेने जगण्याचा अधिकार. माणूस म्हणून जगताना अत्यंत आवश्यक अशा ज्या गोष्टी आहेत त्यांचाही ‘जगण्याच्या अधिकारात’ अंतर्भाव होत गेला...

ओळख राज्यघटनेची भाग - १८

पुढे पहा

सन्मानाने जगण्याचा हक्क, उपजीविकेचा हक्क, मोफत शिक्षणाचा हक्क, प्रदुषणापासून मुक्ततेचा हक्क, काही प्रसंगी अटक होताना बेड्या घातल्या न जाण्याचा हक्क, गुप्ततेचा हक्क, निवाऱ्याचा हक्क, मोफत कायदेविषयक सुविधा मिळण्याचा हक्क असे अनेक हक्क वेगवेगळ्या याचीकांमधून व्यक्तिगत स्वातंत्र्याच्या हक्कात अंतर्भूत केले गेले...

ओळख राज्यघटनेची भाग १७

पुढे पहा

अनेक जनहित याचिका ज्या हक्कापर्यंत येऊन पोहोचतात तो म्हणजे व्यक्तिगत स्वातंत्र्याचा हक्क. विशेष म्हणजे अगदी एका ओळीत संपणारी ह्या हक्काची व्याख्या असली तर तिचे आत्तापर्यंत जेवढे काही अन्वयार्थ न्यायालयाने लावले आहेत तेवढे क्वचितच कुठल्या कायद्याचे लावले असतील...

ओळख राज्यघटनेची भाग १६

पुढे पहा

नैसर्गिकरित्या माणूस म्हणून जगण्यासाठी अनादी काळापासून उपलब्ध होतीच मात्र तिची वाच्यता घटनेच्या मूलभूत अधिकार ह्या भागात केली आहे. ‘व्यक्तिगत स्वातंत्र्य’ हा त्यातील अतिशय महत्वाचा हक्क!..

ओळख राज्यघटनेची भाग १५

पुढे पहा

स्वातंत्र्याचा हक्कही काही वाजवी निर्बंधांना गृहीत धरूनच उपभोगता येतो. ..

ओळख राज्यघटनेची भाग १४

पुढे पहा

सामान्य नागरिकांच्या मनात कायमच अशा ‘बंद’ बाबत एक दहशतीची भावना असते जी त्यांच्या हक्कांवर गदा आणते. त्यामुळे कोणताही संप अथवा बंद हा असांविधानिकच ठरतो. तो कोणाचाही मुलभूत हक्क होऊ शकत नाही...

ओळख राज्यघटनेची भाग - १२

पुढे पहा

आपण आरक्षणाविषयी बोललो. वंचित समाजाच्या समान हक्कांविषयी बोललो. पण समानतेच्या हक्कांविषयी बोलताना ‘लिंग समानता’ अर्थात ‘जेन्डर इक्वालिटी’कडे नजर टाकल्याशिवाय तो पूर्ण होऊ शकत नाही, चला तर मग, जाणून घेऊयात या विषयी.....

ओळख राज्यघटनेची भाग - ११

पुढे पहा

राज्यघटनेच्या कलम ४४ नुसार असा समान नागरी कायदा असावा, हे मार्गदर्शक तत्त्वात नमूद केले आहे. आजमितीला प्रत्येक धर्मातल्या नीतीनियमांप्रमाणे हे स्वतंत्र कायदे अस्तित्वात असून त्याप्रमाणेच त्याची अंमलबजावणी होते आहे. मात्र अशी एखादी बाब जर समानतेस बाधा आणणारी असेल, तर तिचे निराकरण होणे आवश्यक ठरते...

ओळख राज्यघटनेची भाग -१०

पुढे पहा

सुप्रीम कोर्टाने ‘जात’ हा मागास लोक निश्चित करण्याचा महत्त्वाचा निकष असल्याचे सांगितले. मात्र इतर धर्मांमध्ये जातीव्यवस्था नसल्याने तो एकमात्र निकष होऊ शकत नाही, असेही सांगितले. असे आरक्षण सर्वसाधारणपणे ५०% पेक्षा जास्त केले जाऊ नये, असे पुढे नमूद केले...

ओळख राज्यघटनेची भाग -९

पुढे पहा

जातीय आधारावरही आरक्षणे करणे, हे कलम १५ च्या अधिकार क्षेत्रात येते, असे सुप्रीम कोर्टाने ‘पेरिआ करप्पान वि. स्टेट ऑफ तामिळनाडू’ ह्या केसमध्ये नमूद केले. बरोबरीनेच असेही सांगितले की, एखादा वर्ग हा ‘मागास वर्ग’ म्हणून घोषित झालाच, तर राज्याने तो कायमच मागास राहील, असे कधीच गृहीत धरता कामा नये. कारण त्यातून आरक्षणाचा खरा उद्देश सफल होणार नाही. बरोबरीनेच सामाजिक आणि शैक्षणिक दृष्ट्या मागास लोकांनाही आरक्षणाचा फायदा व्हायला हवा. ..

ओळख राज्यघटनेची भाग -८

पुढे पहा

एखाद्या पक्षपाती कायद्यामुळे एखाद्या व्यक्तीच्या हक्काला किती प्रमाणात हानी होतेय आणि अशा कायद्याचा उद्देश खरोखर साधला जात आहे का, ह्याची प्रमाणबद्धता - थोडक्यात balance - साधला जात आहे का, हे लक्षात घेऊन तो कायदा पक्षपाती आहे की नाही ह्याचा निर्णय कोर्ट घेते...

ओळख राज्यघटनेची भाग -७

पुढे पहा

मूलभूत हक्क म्हणजे नक्की काय ? संविधानातील मूलभूत हक्कांचा कलमे कोणती ? हे आजच्या लेखात जाणून घेऊ.....

ओळख राज्यघटनेची भाग -६

पुढे पहा

जगणे, स्वातंत्र्य, समता, धर्मपालन, असे काही हक्क जे व्यक्तीला माणूस म्हणून जन्माला आल्यावरच प्राप्त होतात, ते हिसकावून घेतले जाऊ शकत नाहीत आणि त्यांचा त्यागही करता येऊ शकत नाही. असे काही हक्क म्हणजेच मूलभूत हक्क...

ओळख राज्यघटनेची भाग -५

पुढे पहा

भारतीय नागरिकत्व हे एकेरी नागरिकत्व आहे. एकेरी नागरिकत्वाने कोणत्याही राज्यात राहत असलात तरी नागरिक म्हणून तुम्हाला समान सोयी सुविधाच मिळतात...

ओळख राज्यघटनेची भाग- २

पुढे पहा

आपण सगळे भारत या लोकशााही स्वीकारलेल्या संघराज्याचा एक भाग आहोत. पण, आपल्याला राज्यघटना माहित नसते. या "ओळख राज्य घटनेची" या लेखमालेतील हा दुसरा लेख....

ओळख राज्यघटनेची भाग- ३५

पुढे पहा

उच्च व दुय्यम न्यायालये घटनेतील भाग ६ प्रकरण ५ नुसार प्रत्येक राज्यांसाठी एक उच्च न्यायालयाची तरतूद आहे. उच्च न्यायालये ही अभिलेख न्यायालये असतात आणि त्यांना आपल्या अवमानाबद्दल शिक्षा करण्याचा अधिकार असतो...

ओळख राज्यघटनेची भाग ३४

पुढे पहा

घटनेने कलम १६८ नुसार प्रत्येक राज्याकरिता एक विधानमंडळ असेल अशी तरतूद केली आहे. त्यानुसार ते काही राजज्यांमध्ये दोन तर काही राज्यामध्ये एक सभागृह मिळून बनलेले असते. एक ‘विधानपरिषद’ तर दुसरे ‘विधानसभा’ म्हणून ओळखले जाते. एखाद्या राज्यात विधानपरिषद निर्माण करणे किंवा नाहीशी करणे हे राज्याच्या विधानसभेच्या एकूण सदस्य संख्येच्या बहुमताने आणि उपस्थित व मतदान करणाऱ्या सदस्यांच्या दोन तृतीयांश कमी नाही इतक्या बहुमताने तसा ठराव पास केल्यास संसदेस कायद्याद्वारे तरतूद करता येते...

ओळख राज्यघटनेची भाग ३२

पुढे पहा

घटनेने आपल्या कलम १२४ नुसार सर्वोच्च न्यायालयाची तरतूद केली आहे. भारताचा मुख्य न्यायमूर्ती आणि २५ इतके अन्य न्यायाधीश मिळून भारताचे सर्वोच्च न्यायालय असते. प्रत्येक न्यायाधीशाची नियुक्ती ही राष्ट्रपतीकडून होते आणि त्यासाठी त्याला सर्वोच्च न्यायालय आणि राज्यातील उच्च न्यायालये यातील न्यायाधीशांचा आवश्यकतेप्रमाणे विचार घेता येतो. न्यायाधीश वयाच्या ६५ वर्षापर्यंत पद धारण करतो. न्यायमूर्तीहून अन्य न्यायाधीशाच्या नियुक्तीच्या बाबतीत भारताच्या मुख्य न्यायमूर्तीचा नेहमीच विचार घेतला जातो. न्यायाधीश आपला ..

ओळख राज्यघटनेची भाग-३६

पुढे पहा

ग्राम पातळीवर, मधल्या पातळीवर व जिल्हा पातळीवर पंचायती निर्माण करण्यात येतात..