आद्य-आराध्य

सद्विद्या बरवी । सर्वत्रांसी असावी

मागील लेखात कुविद्येची लक्षणे सांगून झाली. कुविद्येमुळे सुसंस्कृत समाजाचे मोठे नुकसान होते. समाजात अनेक प्रकारची माणसे असतात. आज सभोवताली दिसणारे समाजाचे चित्र फारसे आशादायक नाही. हा विषय समाजशास्त्राचा असला तरी, त्यावर चिंतन झाले पाहिजे...

हरिनामाचा अलौकिक प्रकाश

कलियुग आणि विज्ञानयुग हातात हात घालून वावरत आहे. ‘भौतिकाचे शोध’ आणि ‘दूर जाणाराबोध’ यांची सांगड घालण अवघड! कलि बुद्धीमध्ये शिरलेला असल्यावर सत्याचा बोध कसा होणार? शोधामधून शाश्वत सुखाची प्राप्ती करणे म्हणजे मृगजळामागे धावणं! देहालायंत्रामुळे आराम मिळाला तरी, मनाचा आराम हरवला आहे. मनाला विश्रांती मिळाली की, ते ताजेतवाने, टवटवीत होते. मनाची प्रसन्नता प्राप्त करण्यासाठी काय करावे, हे फार कमी लोकांना ज्ञात असते. ..

सात्यकीचा पराक्रम

पूर आलेल्या नदीसारखा सात्यकी कौरवांच्या सैन्यात घुसत होता. तो अर्जुनाहून जराही कमी नव्हता. दुर्योधनाने त्याला थोपविण्यासाठी दगडफेक करणारे सैनिक सात्यकीकडे पाठवले...

समाजघातक कुविद्या...

कुविद्येची माणसे समाजाचे अपरिमित नुकसान करतात. त्यांच्यामुळे समाजस्वास्थ्य बिघडते. समर्थांसारखे संत या अवगुणांचा पाढा वाचून लोकांना त्यापासून दूर राहण्याचा उपदेश करतात. कुविद्यालक्षणांचे अनेक प्रकार या समासात सांगून स्वामींनी अवगुणांचे भांडार दाखवले आहे, त्यागार्थ सांगितले आहे. त्यांचे वर्गीकरण करून ते स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न या लेखात केला आहे...

वैराग्याची मूर्तिमंत माता: नर्मदा

नर्मदेच्या पात्रामध्ये आणि तिच्या तीरावर हजारो ऋषी, साधू, साधक, संन्यासी अदृश्य रुपामध्ये अखंड तपश्चर्या करत आहेत. चर्मचक्षूंना ते दिसतातच असं नाही. ज्यांची अध्यात्मात प्रगती झाली आहे, अशा साधकांना ते दिसतात...

युधिष्ठिरास चिंता

द्रोणांनी दुर्योधनाला वचन दिले होते की, त्याला पकडून देईन. त्यानुसार द्रोण त्याच्याशी युद्ध करत होते. अत्यंत घनघोर व प्रेक्षणीय असे युद्ध झाले..

काय सांगो आता संतांचे उपकार

गजानन महाराज व रामदास स्वामी दोघेही समर्थ! समर्थांचं सामर्थ्य आणि गजानन महाराजांचं संतत्व याची तुलना करणं योग्य नाही. दोघांनीही आपापल्या कार्यामुळे भक्तांच्या हृदयात स्थान प्राप्त केले. एक विदर्भातले, तर दुसरे पश्चिम महाराष्ट्रातले, नाशिक, टाकळी, चाफळ, सज्जनगड अशा क्षेत्रातले. एक योग्यांचा मुकुटमणी, तर दुसरे आचार्य परंपरेतले होते. या दोघांमुळे माघ मासाला महत्त्व प्राप्त झाले...

जयद्रथाकडे...

जसजसा सूर्य पश्चिमेकडे झुकू लागला, तसतसा अर्जुनाच्या लढण्याचा आवेश वाढतच होता. कारण, त्याला त्याची प्रतिज्ञा आठवत होती...

दासबोधातील अन्य भक्तिप्रकार

ज्ञानार्जन’ आणि ‘जे जे आपणासी ठावे ते इतरा सांगावे’ या दोन गोष्टी समर्थांना मनापासून आवडतात. त्यामुळे समर्थ एखादा विषय पुन्हा पुन्हा सांगतात. नवविधा भक्तीपैकी प्राधान्याने ‘श्रवण’ आणि ’कीर्तन’ या भक्तींचे विवेचन समर्थ वाङ्मयात ठिकठिकाणी केलेले आढळते. कारण, श्रवणात ज्ञानार्जन आहे आणि कीर्तनात सांगणे आहे. समर्थांना हरिकथा अत्यंत प्रिय आहे. समर्थांना वाटते की, हरिकथा ठिकठिकाणी चालली पाहिजे. त्यामुळे लोकांना भगवंताचा ‘यश-कीर्ती-प्रताप’ महिमा समजून त्यांना स्वधर्माचा अभिमान वाटू लागेल. पंढरपूरला सतत हरिकथा ..

पुष्पासनी बैसले श्रीनृसिंहसरस्वती

श्री नृसिंहसरस्वती स्वामींचे चरित्र म्हणजे ‘श्री गुरूचरित्र’ होय. ‘श्री गुरूचरित्र’ ग्रंथ हा मंत्रग्रंथ आहे. अत्यंत प्रभावशाली असणार्‍या ग्रंथाच्या पठणाने आणि श्रवणाने समानच लाभ प्राप्त होतात. या ग्रंथाची निर्मिती शके १४३२ म्हणजे इ. स. १५१० नंतर झाली. सिद्ध व नामधारकाचा संवाद ‘श्री गुरूचरित्र’ ग्रंथामध्ये आहे. ..

कलौ कीर्तन वरिष्ठ

दासबोधातील श्रवणभक्तीचे समर्थकृत वर्णन तसेच श्रवणासंबंधी काही शास्त्रीय माहिती आपण मागील लेखात पाहिली. माणसाने पुष्कळ ऐकले, वाचन केले, अभ्यासले आणि त्यातील सार आत्मसात केले की त्याला वाटू लागते, आपण हे दुसऱ्याला सांगितले पाहिजे. या वृत्तीतून श्रवणानंतर कीर्तन हे स्वाभाविकपणे येते. परमेश्वराची भक्ती करण्याचा हा चांगला मार्ग आहे. स्वामींनी म्हटले आहे की, ‘कलौ कीर्तन वरिष्ठ’ म्हणजे या कलियुगात कीर्तनभक्ती श्रेष्ठ आहे. त्याचप्रमाणे ज्या सज्जनांच्या सभेत भगवंतासाठी गायन चालू असते, तेथे भगवंत उभा असतो असे ..

पुण्यश्लोक युगपुरूषाची गाथा

अनेक महत्त्वपूर्ण तिथींचे संशोधन ‘शककर्ते शिवराय’ या ग्रंथाद्वारे झालेले आहे. संपूर्ण समाजाला सदैव प्रेरणा देणारे असे हे शिवचरित्र आहे. राष्ट्राचं क्षात्रतेज जागे करण्याचे कार्य या ग्रंथाने केले व अजूनही करत आहे...

स्नेहाचा उत्सव

प्रत्येकाच्या मनात उत्सव फुलायला हवा. तो फुलला की, जीवन आनंदाने फुलेल. संक्रांत म्हणजे नात्यांचा उत्सव! माणूसपणाचा, माणुसकीचा उत्सव! प्रेमाचा आणि स्नेहाचा उत्सव म्हणजे संक्रांत. संपन्नता व समृद्धीचा उत्सव म्हणजे संक्रांत. दानाचा व दातृत्वाचा उत्सव म्हणजे संक्रांत. मना-मनातस्निग्धता, गोडवा निर्माण करत समाजाला सुदृढ करणारा उत्सव...

श्रवणभक्ती

श्रवणभक्ती ही आपण समजतो तेवढी सोपी गोष्ट नाही. या भक्ती प्रकारासाठी भक्ताने काय जाणून घ्यायला यावे, याची मोठी यादी समर्थांनी दासबोधाच्या दशक चार, समास एकमध्ये दिली आहे. त्या सर्व गोष्टी प्रथम जाणून घेऊन त्यातील सार काय आणि असार काय हे ठरवायचे आणि निश्चित केलेल्या असार गोष्टींचा त्याग करायचा, ही सोपी गोष्ट नाही...

नवविधा भक्ती

प्रल्हादाला अनेक संकटात टाकले, त्याच्या जीवावर उठला. पण, प्रल्हाद डगमगला नाही. नारायणाचे नामस्मरण त्याने थांबवले नाही. हिरण्यकशिपूने प्रल्हादाला शाळेत पाठवून त्याच्या शिक्षकाला त्याला नास्तिकतेचे धडे देण्यास सांगितले...

गूढ उकलणारा साधनामार्ग

दृश्य सृष्टीपेक्षा अदृश्य सृष्टी जास्त शक्तिशाली आहे. ही शक्ती अफाट, अचाट, अनाकलनीय आहे. ती डोळ्यांनी दिसत नाही. साधनेने, तपाने जाणवते. ..

अर्जुनाचा पराक्रम

श्रीकृष्णाने आपल्या हातांनी अश्वांना न्हाऊ घातले. त्या चारही घोड्यांवर चिलखते घातली. सारी शस्त्रे रथात ठेवली. वानराची प्रतिमा असलेला ध्वज रथावर फडकवला. ..

एवं सच्चिदानंद प्रवादू

भगवंताने दया येऊन उद्धवाला विविध साधनांद्वारे प्राप्ती कशी करून घ्यावी हे सांगितले. महत्त्वाचं म्हणजे, भगवंत परमात्मा परमेश्वर कुठेही जात नाही आणि येत नाही. तो कायम सर्वत्र असतो...

अर्जुनास दृष्टांत

कृष्ण आपल्या मंचकावर निद्रेची वाट पाहात बसून होता, पण त्याला काही केल्या झोप येत नव्हती. त्याने आपला सारथी दारूक यास बोलावून घेतलं आणि त्यास म्हणाला, “दारूका, अर्जुनाने घेतलेली शपथ तुला ठाऊकच आहे, पण तो जयद्रथास ठार करू शकेल कीनाही, याबाबत मी साशंकच आहे. कारण, त्याला भिडणारे सारे योद्धे एकाहून एक भयंकर आहेत...

सत्त्वगुणाची महती

मानवी समाजात सर्व तऱ्हेची माणसे आढळतात. कपिल महामुनींनी त्यांचे वर्गीकरण करून त्यांची सत्त्व, रज आणि तम अशा तीन गटांत विभागणी केली...

बनशंकरी शाकंभरी देवी

पौष महिन्यातील शुद्ध अष्टमीला ‘शाकंभरी’ देवीचं नवरात्र प्रारंभ होतं. पौषातली शुद्ध अष्टमी पूर्णपणाने शुद्ध असणारी श्रीशाकंभरी देवीची स्थापना केली जाते...

जयद्रथाची घाबरगुंडी !

खरंतर आज कौरव खूप आनंदात होते, कारण त्यांनी पांडवांचा एक महायोद्धा अभिमन्यू ठार मारला होता. दुर्योधन तर खूपच खुशीत होता. सर्व कौरव विजयोत्सव साजरा करीत होते. त्यांना वाटले, अभिमन्यूच्या मृत्यूच्या दु:खातून पांडव सावरणार नाही आणि आत्महत्याच करतील. ..

जो त्रिविध तापे पोळला ।

‘सुख पाहता जवापाडे । दुःख पर्वताएवढे’ असे आपण नेहमी म्हणतो. याचा अर्थ, सुखाच्या तुलनेत आयुष्यात येणारे दुःख हे अनेक परींनी जास्त आहे, असे आपल्याला सांगायचे असते...

आम्ही चालवू, हा पुढे वारसा!

दि. १२ जानेवारी रोजी स्वामी विवेकानंदांची जयंती. हा दिवस आता राष्ट्रीय युवा दिन म्हणूनही साजरा केला जातो. त्यानिमित्ताने स्वामी विवेकानंदांच्या संन्यस्त वृत्तीचा आजच्या तरुणपिढीला परिचय करुन देणे आवश्यक आहे. कारण, अवघड अशा काळात स्वामी विवेकानंदांनी रामकृष्ण परमहंसांच्या छत्राखाली स्वतःसमवेत देशातीलच नव्हे, तर विदेशातील लोकांनाही घडवले. विवेकानंद हे एक योद्धा संन्यासी होते. एका संन्याशाने काळानुसार लोकांमध्ये जागृती निर्माण केली. शरीर व्यायामाने मजबूत, निरोगी बनवायला सांगितलं. आरोग्यसंपन्न, शक्तीशाली ..

तया सत्कर्मी रती वाढो...

जीवनाची ओंजळ आत्मतेजाच्या तेजस्वी फुलांनी भरण्यासाठी विवेक आणि वैराग्याची कास सदैव धरणं गरजेचं आहे..

अर्जुनाचा पण!

त्रिगर्ताशी युद्ध करून अर्जुन सूर्यास्तास परत आला, तेव्हा सर्व पांडव बंधू काळोखातच बसले होते. युधिष्ठिराच्या डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा थांबत नव्हत्या. भीम शोकाकुल अवस्थेत होता. इतका विकल झालेला भीम अर्जुन प्रथमच पाहत होता...

रजोगुणी-तमोगुणी

कपिल महामुनींनी सामान्यपणे सर्वांच्या ठिकाणी असलेल्या सत्त्व, रज आणि तम या त्रिगुणांची संकल्पना मांडली. सर्व मानवजातीच्या विविध क्रियांचे वर्गीकरण या तीन गुणांत करता येते. त्यामुळे प्रत्येक माणसाच्या ठिकाणी सत्त्व, रज, तम हे गुण असतात. त्यांचे प्रमाण व्यक्तीप्रमाणे वेगवेगळे असते. या तीन गुणांपैकी ज्या गुणाचे प्राबल्य दिसून येते, त्यानुसार त्या माणसाचे वर्तन असते...

उत्तम गुण लक्षणे

आत्मज्ञान मिळवावे असे त्यांना वाटत नाही. त्यांच्या ठिकाणी स्वार्थबुद्धी असल्यामुळे दान, धर्म, सदाचरण, भक्ती, सद्गुण, परोपकार, नम्रता यांचे महत्त्व प्रापंचिकाला समजत नाही. त्यातील आनंद त्याला घेता येत नाही...

मनाला सांभाळणारे सद्गुरू

सगळे प्रयत्न, प्रयास मनाला शांत वाटावं, यासाठी चालू असतात. अशा वेळी भगवंत सद्गुरूंची भेट घडवून आणतो. सद्गुरूंची प्राप्ती झाली की, चौफेर नाठाळ घोड्याप्रमाणे उधळणारं मन थोडंस सरळ होतं. सद्गुरूंनी सांगितलेल्या साधना मार्गावरून चालू लागतं...

अभिमन्यूचा अंत

चक्रव्युहात वेगाने शिरून अभिमन्यू कौरव सैन्याचा पाडाव करत होता. त्यांना जीवंत राहण्याची आशाच आता उरली नव्हती. ..

दासबोध - स्तवन दशक

‘स्तवन’नाम दशक हे दासबोधातील पहिले दशक आहे. या दशकात दहा समास असून त्यापैकी पहिला समास हा प्रास्ताविक स्वरूपाचा आहे. त्यात समर्थांनी सांगितले आहे की, या ग्रंथाचे नाव ‘दासबोध.’ ..

दत्तनामाचा गजर करा!

दत्तात्रेय, दिगंबर, गुरूदेव दत्त अशा नामाभिधानाने साकार होतात श्री दत्तगुरू! स्मतृर्गामी स्वरूपापर्यंत घेऊन जाणारे,..

जयद्रथाचा अडसर...

अभिमन्यूने द्रोणांवर मात करून चक्रव्यूहाचा भेद केला आणि आत प्रवेश केला. कौरवांच्या सैन्यात त्वरित भयाची लहर पसरली. त्यांना तर अभिमन्यू म्हणजे जणू यमच भासत होता. तो बाणांचा अक्षरश: पाऊस पाडत होता. कौरव सैन्यातील मृतांची संख्या क्षणोक्षणी वाढत होती, मदतीसाठी कौरव इकडेतिकडे पाहत होते. या अर्जुनपुत्राला थोपविणे त्यांना अशक्य भासत होते...

दासबोध दर्शन (उत्तरार्ध)

आजची तरुण पिढी समर्थ वाङ्मयाकडे आणि विशेषत: दासबोध अभ्यासाकडे वळली आहे, ही मोठी आनंदाची गोष्ट आहे...

विहित कर्म मी नित्य करावे...

कर्तृत्व स्वत:कडे घेण्याची चूक बहुतेक सगळे मानव करतात आणि सुख-दु:खावर हेलकावे खात राहतात. कर्माचं कर्तृत्व स्वत:कडे घेतलं की, ते कर्मफळ देतं. याउलट केलेलं कर्म भगवंताला अर्पण केलं की, सगळं सोप्पं होऊन जातं.” भगवंताने सोप्पा उपाय सांगून ग्रंथ, गीता कशी जगायची ते कथन केलं आहे...

दासबोध दर्शन (पूर्वार्ध)

मूळ दासबोध ग्रंथाची रचना कशी झाली, हा ग्रंथ नेमका कोणत्या ठिकाणी लिहिला गेला किंवा तो वेगवेगळ्या वेळी, वेगवेगळ्या ठिकाणी लिहिला गेला व त्यांचे नंतर संकलन करण्यात आले. यासंबंधी विश्वसनीय कागदोपत्री पुरावे सापडत नाहीत. जे काही सापडतात त्यातील हकिकतीच्या आधारे अनुमानावर भर द्यावा लागतो...

समाधी परिपूर्ण बैसले ज्ञानेश्वर

संजीवन समाधी ही जागृत असून ज्ञानदेव आजही प्रचिती देतात. प्रत्येक भक्ताचा जसा भाव असेल, तसे ज्ञानदेव अनुभवाला येतात. त्या समाधी स्थानाची स्पंदनं अफाट, अलौकिक अशी आहेत. समाधी सोहळा लाखो भक्तं मोठ्या भक्तिभावाने साजरा करतात. आपले संसारताप विसरून ज्ञानदेवांना अश्रूंचा अभिषेक करतात. ते मौलिक, अमूल्य अश्रू ज्ञानेश्वरांना भावतात. ते माऊली होऊन आपल्या लेकरांना सांभाळतात. लौकिकातील माय ही जन्मदात्री, तर ज्ञानेश्वर माऊली ही विश्वाची माऊली. ती आपल्या लेकरांच्या प्रगतीसाठी सदैव हात पुढे करते...

अभिमन्यू आणि चक्रव्यूह

युद्धाच्या तेराव्या दिवशी गुरू द्रोणांनी आपल्या सैन्याची रचना चक्रव्यूहात केली. ठरविल्याप्रमाणे त्रिगर्त बंधूंनी अर्जुनाला आव्हान देऊन दक्षिण दिशेला युद्धात गुंतवून ठेवले...

क्रांतिकारी विचार

पारमार्थिक कार्याच्या शिस्तीबरोबर प्रापंचिक, व्यावहारिक शिस्तीचे धडे रामदासांनी महंतांना दिले असतील. तथापि हे क्रांतिकारी विचार, समर्थांची निवेदनशैली ग्रंथबद्ध झाली नाही, ही दुर्दैवाची बाब आहे. ..

समत्वाचा संदेश देणारं श्रीगणेश-दत्त मंदिर

भंडारा जिल्ह्यातील लाखनी नामक गावातील ‘श्रीगणेश दत्तमंदिरा’ची माहिती देणारा हा लेख.....

द्रोणांचे बेत

भगदत्त आणि त्रिगर्तांचा दारुण पराभव करून अर्जुन पुन्हा रणांगणावर परतला. त्याला गांधार देशाच्या राजपुत्रांनी घेरले. ते खूप ताकदीचे योद्धे होते, पण अर्जुनाच्या पुढे तेही परास्त झाले...

त्रिगुण त्रिपुरीं वेढीला...

आज त्रिपुरारी पौर्णिमा. या रात्री चंद्र तेजस्वी असतो. चंद्र मनाचा कारक आहे. मनावर सुपरिणाम करणारी ही पौर्णिमा असते...

दत्ता, तुझे गाईन मी गुणगान...

दत्त हे प्राचीन दैवत आहे. संस्कृत स्तोत्रातून व पौराणिक श्लोकांमधून दत्तात्रेयांचे वर्णन आहे. यामध्ये दत्तात्रेयांच्या मूर्तीचे व स्वरूपाचे सुबक, सुंदर वर्णन आढळते. स्कंदपुराणामध्ये त्यांचे वर्णन पुढीलप्रमाणे आहे,..

पढतमूर्खाची लक्षणे

दासबोध दशक २.१ या समासातील काही मूर्खलक्षणे आपण पाहिलीत. हा मूर्खपणा टाकून दिला, तर निश्चितपणे व्यावहारिक शहाणपण येते. त्यासाठी शहाण्याने ही मूर्खांची लक्षणे नेहमी लक्षपूर्वक ऐकावीत. त्याने त्यांच्या ठिकाणी चातुर्य येईल, असे समर्थ सुचवतात...

भगदत्त!

भगदत्ताकडे दोन महाभयंकर दिव्यास्त्रे होती. शक्ती अस्त्र आणि वैष्णव अस्त्र. त्या दिव्य अस्त्रांमुळे तो अजिंक्यच होता. भगदत्ताने तेव्हा बगदाद शहर वसविले, अशीही एक कथा प्रचलित आहे...

तेजोमय दीपावली

पती-पत्नी, भाऊ-बहीण आणि भगवंत-भक्त यांचं नातं अक्षय राहावं, हा दीपावलीच्या सणाचा हेतू आहे. ..

समर्थांच्या पाऊलखुणा : मुर्खांची लक्षणे

दासबोधाच्या सुरुवातीस समर्थांनी पहिला समास प्रास्ताविक स्वरूपाचा लिहिला आहे...

सुप्रीतिक

बाराव्या दिवशी त्रिगर्त सामोरे आले. त्यांनी आपल्या सैन्याची रचना चंद्रकोरीसारखी केली. अर्जुन एकटाच त्यांच्याशी लढायला आला. त्याचे स्वागत त्रिगर्तांनी बाणांच्या वर्षावाने केले...

प्रभू एक जगी आधार खरा...

भ्रष्टाचार, घोटाळे यांना ऊत आला आहे. अशा कठीण काळात पंढरपूरचा पांडुरंग, चाफळचा प्रभू श्रीराम, तुळजापूरची भवानी माता, घृष्णेश्वर, त्र्यंबकेश्वरचा शंभू महादेव यांच्या दर्शनानं थोडसं बरं वाटतं, साकडं घालून संकटं दूर करण्यासाठी सामान्य लोकं तेथे नतमस्तक होतात...

दासबोध

समर्थवाङ्मय म्हटले की, सामर्थ्याची उपासना, समर्थ तत्त्वज्ञान, समर्थभक्ती आणि सामर्थ्याचे पद्धतशीर संघटन करून तत्कालीन धर्मजागृती यांची आठवण येते. समर्थांनी पुष्कळ वाङ्मय निर्मिती केली असली तरी, त्यापैकी ‘दासबोध’ व ‘मनाचे श्लोक’ हे विशेष लोकप्रिय आहेत. ..

‘स्वाध्याय’ सूर्याचा वियोग

२५ ऑक्टोबर, २००३ रोजी लक्ष्मीपूजनाच्या मंगल मुहूर्तावर पांडुरंगशास्त्री आठवले विदेही झाले. त्यानिमित्ताने.....

द्रोणांचा उद्रेक!

दुर्योधनाला दिलेल्या वचनाची पूर्ती करण्यासाठी द्रोण ११व्या दिवशी एकदमच आक्रमक झाले. युधिष्ठिराला कैद करायचे होते म्हणून त्यांनी निकराची लढाई सुरू केली...

समर्थांची वाङमय निर्मिती

समर्थ रामदासस्वामींनी पुष्कळ वाङ्मयनिर्मिती केली. त्याची थोडक्यात माहिती घ्यायची, तर सोळा स्फुट काव्ये त्यांच्या नावावर आहेत. त्यातील ओवीसंख्या सुमारे तीन हजार २०० इतकी भरेल. त्याशिवाय वीस दशकी ‘दासबोधा’च्या सात हजार ७५१ ओव्या आहेत. मनाचे श्लोक २०५ आहेत. ‘आत्माराम’ ग्रंथाच्या १८३ ओव्या आहेत...

बंधमुक्तीचा मार्ग

कर्म करूनदेखील तो अकर्ता असतो. तो जन्माचं सार्थक करून घेतो. त्यामुळे कर्म त्याला बाधक ठरून बंधनात अडकवत नाहीत. अशा जीवाला अभिमान, अहंकार याचा वारा स्पर्श करत नाहीत. तो ज्ञानी भक्त होऊन भगवंताच्या गळ्यातील कौस्तुभमणी होतो. मग त्याला जन्म-मृत्यूचं भय उरत नाही. त्यांची जन्मांच्या कैदेमधून कायमची सुटका होते. ..

मातृभूमीची ओढ अनावर...

आपली भूमी आणि आपली माती याची अनावर ओढ लागली की त्या भूमीला, मातीला स्पर्श करावासा वाटतो. तिथे जाण्यासाठी मन आसुसतं..

आदिशक्तीचं पूजन

मानवाच्या इतिहासात डोकावून बघितलं, तर असं दिसून येतं की, शक्तीची उपासना अतिप्राचीन काळापासून चालू आहे. हजारो, लाखो वर्षांपासून शक्तीला जाणून घेण्यासाठी जे केल जातं ना त्याला ‘उपासना’ म्हणतात. संपूर्ण जगताची शक्ती अफाट, अमर्याद अशी आहे. मानव अशा शक्तीपुढे नतमस्तक होऊन म्हणू लागला...

भीष्म शरपंजरी!

अर्जुनाच्या बाणांनी विद्ध झालेले पितामह भीष्म जवळ जवळ ५८ दिवस शरपंजरी पडले होते! महाभारताचे युद्ध तर केवळ १८ दिवसच लांबले आणि भीष्मांना मात्र ५८ दिवस असं खितपत पडावं लागलं. याची एक कहाणी आहे...

उत्सवाचे सार्वजनिक स्वरूप

हिंदू समाजाला सावरायचे, तर त्यांच्यासमवेत हिंदू आदर्श ठेवणे आवश्यक होते. रामनवमी उत्सव साजरा करण्यामागे रामदासांचा हाच उद्देश होता की, लोकांना आपल्या आदर्श पराक्रमी पुरुषांची जाणीव होईल. रामराज्य यावे असे त्यांना वाटू लागेल आणि तसा प्रयत्न करणाऱ्या राजाला ते साहाय्यभूत होतील...

उजळावया आलो वाटा...

विवेक जागृत झाला की नश्वरता लक्षात येते. पांडुरंगाच्या भक्तीचा प्रकाश खुणावू लागला. भगवंताच्या भक्तीची गोडी लागली अन् सगळा भार पांडुरंगावर सोपवून ते मोकळे झाले. सामान्य माणूस नैराश्याच्या खोल दलदलीत फसतो. वाट्टेल तसा वागू लागतो. इथेच सामान्य माणूस आणि तुकाराम महाराज यांच्यामधील फरक जाणवतो...

भीष्म आणि राधेय

वृद्ध भीष्मांनी आपल्या या नातवाला पुन्हा पुन्हा जवळ घेतलं. त्याला निरोप दिला. राधेय आपल्या तंबूत परत आला. आता दुर्योधन अजून निद्रेतच होता. राधेयला आपले मन स्वच्छ झाले आहे, असे वाटले. भीष्मांचे आपल्यावरही तितकेच गाढ प्रेम आहे हे कळले म्हणून तो आनंदात होता...

समर्थांचे धारिष्ट...

परकीय सत्तेचा तो जुलमी कालखंड हिंदू देवदेवतांच्या दृष्टीने, हिंदू संस्कृती रक्षणाच्या दृष्टीने फार कठीण होता. मुसलमानी अंमलामध्ये मूर्ती स्थापन करणे, देवालये बांधणे, जुन्या मंदिरांचा जीर्णोद्धार करणे, देवदेवतांचे सार्वजनिक उत्सव करणे या गोष्टींना मनाई होती. पण, समर्थ मसूरला आल्यानंतर त्यांनी ही बंदी मोडण्यास सुरुवात केली...

जेथ श्रद्धा अन् भक्ती। तेथ होय भगवत् प्राप्ती॥

भक्तीमधून मनाची शक्ती वृद्धीत होते. जीवनाची चंचलता नाहिशी होऊन भगवंताला सारसर्वस्व मानणं म्हणजे भक्ती होय. भक्ती जीवनाला व्यापते आणि चराचराला व्यापणाऱ्या भगवंताला आपलं मानते. रोजच्या दिनचर्येमध्ये भगवंत अग्रस्थानी आला की भक्ती रुजली असे समजायला हरकत नाही...

समर्थांचे गणेशस्तवन

दासबोध ग्रंथ लेखनास सुरुवात करताना त्यांनी प्रथम गणेशाला वंदन केले आहे...

मंगलाचा छंद । तोडी भवबंध ।

बुद्धी प्रदान करणारा श्रीगणेश हा प्रज्ञा, मेधा, ऋतंभरामध्ये वास करतो. संकटांमधून सोडवणारा गणेश भक्तीमध्ये वास करतो. शुभ्र हिमालयाच्या पर्वतराशींत माता पार्वती आणि पिता शंकर यांच्या समवेत वास्तव्य करतो. गणपती भक्तांच्या देवघरातून अंगणात आला. आता तर तो थेट मैदानावर येऊन बसला. ..

कलियुगात सांभाळणारे संत

स्वआचारणामधून स्वाभिमान समाजमनात जागृत करणारे दत्तसंप्रदायामधील श्रेष्ठ संत विष्णुदास महाराज यांच्याविषयी सांगणारा हा लेख... ..

समर्थस्थापित मारुती

हनुमानाच्या अंगी असलेल्या शक्ती, वज्रदेह, युक्ती (बुद्धी) व भक्ती किंवा स्वामीनिष्ठा हे गुण उपास्याच्या अंगी थोडेतरी यावेत. धर्मस्थापनेसाठी हिंदवी स्वराज्यासाठी मारूतीच्या अंगी असलेल्या गुणांची व रणकर्कश आवेशाची जरूरी असते, हे रामदासांना ठाऊक होते...

अन् भीष्म मृत्यूस सामोरे गेले!

अर्जुनाने आपले ओठ घट्ट मिटून घेतले. त्याला हुंदका येत होता. निर्हत्यार आजोबांवर अर्जुनही बाण टाकू लागला. त्याला आपलीच चीड आली होती. लाज वाटत होती. ओल्या डोळ्यांनी तो काहीच पाहू शकत नव्हता. त्यांचा देह बाणांनी भरून गेला...

युद्धाचा सातवा दिवस !

युद्धाचा सातवा दिवस !..

मनगाभारा

मानवाला भगवंतानं ‘मन’ दिल्यामुळे तो इतर योनींपेक्षा वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मनामध्ये विचारांचा अखंड प्रवाह चालू राहतो. मन एका जागी थांबत नाही. मन वार्‍यापेक्षाही चपळ आहे. एका क्षणात हजारो मैलांचा प्रवास करून परत येतं. या मनाचा थांग लागत नाही. ..

अस्मानी सुलतानी

इ.स.१९३२ च्या एप्रिल महिन्यात तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने रामरायाची आज्ञा घेऊन रामदासांनी नाशिक सोडले. काही समर्थ चरित्रकारांच्या मते, रामदासांच्या तपाची बारा वर्षे पूर्ण होताच रामरायांची दृष्टांतात त्यांना आज्ञा झाली की, त्यांनी पायी फिरून, तीर्थयात्रा कराव्या व आपला देश न्याहाळून पाहावा...

श्रीकृष्ण कोपले !

पुढल्या दिवशी भीष्मांनी कौरव सैन्याची रचना ’गरुडहात’ केली, ज्यात चोचीच्या जागी स्वत: भीष्म होते आणि गुरु द्रोण व कृतवर्मा हे गरुडाचे दोन डोळे होते. अश्‍वत्थामा व कृप हे गरुडाच्या डोक्यापाशी होते. त्रिगर्त आणि जयद्रथ सैन्यासह मानेत सरसावले होते. मध्यभागी हृदयापाशी दुर्योधन, विंद, अनुविंद होते. तर शेपटीकडे कोसलराजा बृहद्बळ प्रचंड सैन्य घेऊन सज्ज होते...

जीवाचा अखंड प्रवास

सृष्टीमध्ये अशी व्यवस्था असते की, माणसाला देह टाकून, मृत्यूला सामोरं जावं लागतं. देह अनेक कारणानं सोडून द्यावा लागतो. भगवद्‍गीतेमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला उपदेश केला आहे...

दिवस दुसरा !

आजचे युद्ध अधिक भीषण असे होते. युद्धभूमी रक्ताच्या पाटाने रंगीत झाली होती. सर्वत्र माणसे, घोडे आणि हत्ती यांचे मृतदेह विखुरले होते. ..

अलौकिक अनाहत नाद...

पंचमहाभूतांचा प्रत्येकाचा गुणधर्म वेगवेगळा आहे. आकाश तत्त्वाचा ‘शब्द’ हा धर्म आहे. ‘ॐ’ हा पहिला शब्द! ॐकारामधून अनेक शब्द तयार झाले ॐकारामधून येणारा नाद अंतर्मनापर्यंत पोहोचतो. त्याची कंपने... स्पंदने जाणवतात. त्यामध्ये शक्ती आहे. ..

संत रामदास स्वामी आणि चमत्कार

संत आणि चमत्कारांचं नातं जवळचं आहे. प्रत्येक संताच्या नावावर काही ना काहीतरी चमत्कार सांगण्यात येतात, पण चमत्कार हे संतांचे व्यवच्छेदक लक्षण मानता येत नाही. ख्रिस्ती धर्मात ‘संत’ पदवी मिळवण्यासाठी त्या व्यक्तीच्या नावावर काही चमत्कार असावे लागतात. तसे हिंदू धर्मात नाही...

अन् युद्ध सुरु झाले...

कौरवांनीच युद्धाला सुरुवात केली. कौरवांचे सेनापती भीष्म आघाडीवर होते. दु:शासन पांडवांच्या सैन्याकडे निघाला. धृष्टद्युम्न आणि पांडव यांनी त्यांच्या हल्ल्यास विरोध केला, अतिशय भयानक दृश्य होते ते! सगळीकडून कानठळ्या बसतील असे आवाज येत होते. मोकाट सुटलेला सिंह जसा डरकाळ्या फोडतो, तशा आवाजात भीमगर्जना करत होता...

भगवद्‍गीता भाग - ३

अर्जुना, मी आणि तू पण अनेक जन्म घेतले आहेत. मला ते सर्व आठवत आहेत, तू मात्र विसरलास. मी अजन्मा आणि शाश्वत आहे. ..

गुरू आत्माराम

‘जन स्वभाव गोसावी’ या त्यांनी लिहिलेल्या प्रकरणात त्यांनी भोंदू साधूंवर टीका केली आहे. ‘यत्न तो देव जाणावा’ ही त्यांची उक्ती प्रसिद्ध आहे...

रुद्राक्ष - भक्ती... शक्ती... मुक्तीदाता

‘रुद्र’ हे शिवाचं नाव तर ‘अक्ष’ म्हणजे डोळा! शिवाची भक्ती करणारे रुद्राक्षाला शुभ मानतात. काशी क्षेत्री भगवान शंकर-शिवभक्तांना-उपासकांना ज्ञान आणि मोक्ष प्रदान करतात...

एकाजनार्दनी दत्त | वसे माझ्या हृदयांत।।

जनार्दन स्वामी हे थोर दत्तोपासक होते. यवन राजवटीमध्ये राहून ते आपली दत्तभक्ती करत होते. देवगिरीवर ते मोठ्या पदावर काम करत होते...

भगवद्गीता

कृष्णाने अर्जुनाचा रथ सैन्याच्या पुढे आणला. त्याच्या ध्वजावर हनुमान विराजित होते. धृतराष्ट्रपुत्र आणि पितामह भीष्मांनी रचलेला सेनाव्यूह त्याला दिसला. ..

समर्थ रामदासांची ध्येयनिश्चिती

संत रामदास स्वामींचे चरित्र ढोबळमानाने सर्व मराठी घरांतून माहीत असते. रामदासांचे मूळ नाव नारायण सूर्याजीपंत ठोसर. स्वतःच्या लग्नसमारंभातून पुरोहितांनी ‘सावधान’ म्हणताच रामदास पळाले. त्यावेळी रामदासांचे म्हणजेच नारायणाचे वय अकरा वर्षांचे होते. त्यांच्या या कृतीवर, तसेच इतर अनेक बाबतीत आक्षेप घेण्यात आले. ..

समर्थ रामदास - टीका आणि टीकाकार

समर्थ रामदासांनी नि:स्पृह महंत तयार करुन, त्यांना दूरवर पाठवून दिले होते. सत्ता म्लेंच्छांची असली, तरी या महंतांना आपली धार्मिक कृत्ये सांभाळून, समाज प्रबोधनाचे काम करावे लागे. ..

निसर्गाचं अलौकिक सामर्थ्य

निसर्ग संवाद साधणारा आहे. पशू, पक्षी आणि मानवाशी संवाद साधून, मैत्रीचा हात पुढे करतो. अनेक जीवांना जीवदान देतो. निसर्ग सकल सृष्टीला सजग करतो...

समर्थ रामदास आणि आम्ही...

समर्थ रामदास स्वामींसारखे अलौकिक व्यक्तिमत्त्व या महाराष्ट्राच्या भूमीत जन्माला आले आणि सतराव्या शतकात धार्मिकक्षेत्र, राजकारण, समाज संघटन, पारमार्थिक विचारांची वाङ्‌मय निर्मिती इत्यादी बाबतींत कायमचा ठसा उमटवून गेले यात शंका नाही...

ज्येष्ठांना मान!

रणभूमीवर अचानक शांतता पसरली. कारण सर्वांचे लक्ष युधिष्ठिराकडे लागले होते. त्याने आपले चिलखत आणि आयुधे उतरवली आणि अनवाणी पायांनी तो कौरवांच्या सैन्य तळाकडे चालू लागला. ..

वाणीचं वरदान...

भगवंतानं मानवाला वाणी प्रदान केली आहे. वाणीद्वारे एकमेकांशी संवाद साधला जातो. या वाणीचे चार प्रकार आहेत. परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी. अशा वाणीच्या प्रकारांमधून भक्ती आकाराला येते. ..

महाभारतातील दिव्य अस्त्रे

मागील लेखात आपण सेना आणि व्यूहरचना यांविषयी थोडी माहिती घेतली. आता कुरुक्षेत्रावर वापरात आलेल्या अनेक अस्त्रांपैकी काही महत्त्वाच्या अस्त्रांविषयी माहिती घेऊया...

‘सकळ त्याजुनि भावें कास तुझी धरावी’

समाजाला सुसंस्कृत ठेवण्यासाठी गुढीपाडव्यापासून रामनवमीपर्यंत चालणार्‍या रामायणाची, रामपाठाची आहे. मरगळलेल्या मनाला भरकटलेल्या लोकांना सुपंथावर, सन्मार्गावर आणून संजीवनी प्रदान करणारं प्रभू श्रीरामाचं चरित्र आहे. ..

युद्धभूमी

कुरूक्षेत्रावर पांडवांनी पश्चिमेला तळ ठोकला, तर कौरव सैन्य भीष्मांच्या अधिपत्याखाली पूर्वेच्या बाजूस होते. अगदी पहाटे पहाटे पांडवांना कौरवांच्या सैन्यात पांढरीशुभ्र छत्री दिसली. ..

संतकृपाप्राप्त भाग्यशाली समाज

समाजामध्ये सहकार्याची भावना असणं आवश्यक आहे. एकमेकांना मदत करणं, साहाय्य करण गरजेचं आहे. समाजात अनेक व्याधींनी ग्रस्त आणि त्यामुळे त्रस्त असणारी माणसं आहेत...