बांग्लादेशातील अल्पसंख्यांक- हिंदूंचा वंशविच्छेद
 महा एमटीबी  23-Nov-2017

 

१९४७ ला भारत-पाकिस्तान फ़ाळणीनंतर पश्चिम व पूर्व पाकिस्तानातील हिंदू-बौध्द अल्पसंख्यांकांवर अत्याचार सुरू झाले व निर्वासितांचा लोंढा भारतात आला, १९५० ला अत्याचारात इतकी वाढ झाली की नेहरू सरकारलाही त्याकडे दुर्लक्ष करणे अशक्य झाले. पूर्व पाकिस्तानला कोळशाचा पुरवठा बंद करून व भारत-पूर्व पाकिस्तान सीमेवर अतिरिक्त भारतीय सैन्य तैनात करून पाकिस्तानवर दडपण आणून नेहरू-लियाकत करार करून हिंदू-बौध्द अल्पसंख्यांकांच्या संरक्षणाचे आश्वासन घेण्यात आले पण दोन वर्षातच ती आश्वासन फ़ोल ठरून पूर्व पाकिस्तानातील ५ लक्ष अल्पसंख्यांक घरदार सोडून भारतात आश्रयासाठी आले.


जोगेंद्रनाथ मंडल

जोगेंद्रनाथ मंडल (१९०४ ते १९६८) बंगालमधील अनुसूचित जाती समुदायाचे नेते होते. त्यांनी मुस्लिम लीगसोबत राजकीय युतीही केली होती व त्यांची 'सहकारी पत व ग्रामीण कर्ज' (Co-operative Credit and Rural Indebtedness) मंत्री म्हणून नेमणूक झाली होती. तसेच १९४६ ला ते सुऱ्हावर्दीच्या मंत्रिमंडळात विधी, पूल कामगार व गृहबांधकाम (Law, Pull Worker and Construction of House Minister) मंत्री होते. दरम्यान त्यांचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांसोबत राजकीय संबंध प्रस्थापित झाले; त्यांनी 'अखिल भारतीय अनुसूचित जाती संघटने'ची (AISCF) बंगाल शाखाही स्थापन केली होती. २९६ सदस्यांच्या भारतीय संविधान सभेवर आंबेडकर मुंबईमधून निवडून येणार नाहीत ह्यासाठी कांग्रेस प्रयत्नशील होती पण मंडलांनी (ते जैसूर व कुलना (अखंड बंगालमधील) मधून उभे होते) स्वतःची जागा आंबेडकरांना देऊन त्यांना संविधान सभेवर निवडून आणले.

 

मुस्लिम लीगच्या पाकिस्तान मागणीत त्यांना सामायिक हेतू दिसला म्हणून त्यांनी त्यास पाठिंबा दिला. मंडलांच्या मते, बंगालमधील मुस्लिम व अनुसूचित जातींचे आर्थिक हितसंबंध सारखेच होते व दोघेही शैक्षणिकदृष्ट्या मागास होते. फाळणीनंतर ते पाकिस्तानात राहिले व तेथे त्यांची पाकिस्तानातील पहिले विधी (कायदा) व कामगार मंत्री म्हणून नेमणूक झाली. पण थोड्याच कालावधीत त्यांना दलित-मुस्लिम युतीतील फोलपणा लक्षात आला व हिंदूंवर होणारे भयावह अत्याचार पाहिल्यावर त्यांनी ८ ऑक्टोबर १९५० ला पाकिस्तानच्या पंतप्रधानांना आपला राजीनामा देताना विस्तृत पत्र लिहिले, त्यात ते म्हणतात, "हिंदू मुलींचे अपहरण व बलात्कार काही प्रमाणात कमी झाले आहेत कारण सध्या कुठल्याही जातीची १२ ते ३० वयातील हिंदू मुलगी पूर्व बंगालमध्ये राहत नाहीये. ग्रामीण भागात त्यांच्या पालकांसोबत राहणाऱ्या काही डिप्रेस्ड क्लासमधील मुलींनाही मुस्लिम गुंडांनी सोडल नाही. अनुसूचित जातीतील मुलींवरील बलात्काराच्या बऱ्याच घटनांविषयीची मला माहिती मिळाली आहे." आधी मुस्लिम व अनुसूचित जातींचे आर्थिक हितसंबंध एकच आहे म्हणणारे मंडल नंतर राजीनामा देताना ‘पाकिस्तानात हिंदूंसाठी भयाण भविष्य’, ‘हिंदूंना चिरडण्याचे सरकारचे धोरण’, ‘पाकिस्तान हिंदूंसाठी शापित’ असे स्पष्ट उल्लेख करतात. ते राजीनामा पत्र मुळातूनच वाचण्यासारखे आहे. राजीनामा देऊन मंडल नंतर भारतात स्थायिक झाले.

 

संदर्भ

१. गोडबोले, डॉ.श्रीरंग; बौध्द-मुस्लिम संबंध- आजच्या संदर्भात, तक्षशिला प्रबोधिनी प्रकाशन, २००९, पृष्ठ ६८

२. Dalit History Month – Remembering Jogendra Nath Mandal: 23 Apr 2017

३. Mukherji, Dr. Saradindu; Hindus Betrayed- Religious Cleansing in Bangladesh, India Policy Foundation Publication, 2013

 

 

- अक्षय जोग